قرآن، تدبرکنندگان واقعی را با چه نشانه هایی معرفی می کند

حجت الاسلام والمسلمین عیسی عیسی زاده عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم در گفت وگو با ایکنا از قم با بیان اینکه تدبر و تفکر در آیات الهی از راهکارهایی است که می تواند زمینه دستیابی به معارف قرآن کریم را برای انسان فراهم نماید، گفت: این مسئله به قدری مورد توجه خداوند بوده است که دوری کنندگان از تدبر در قرآن را مورد سرزنش و مواخذه قرار داده است آنجا که فرموده است: «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا؛آیا به آیات قرآن نمی‏ اندیشند یا [مگر] بر دلهایشان قفلهایی نهاده شده است»(سوره محمد/ آیه 249). در سوره قمر سه بار برای توجه انسان به این امر گوش زد شده است.

وی افزود: در آیه دیگر نیز آمده است: «إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَاب لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ؛ ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم باشد که بیندیشید تا شاید شما تعقلش کنید و همانا که آن در کتاب اصلی [=لوح محفوظ] به نزد ما سخت والا و پر حکمت است»(سوره زخرف/ آیه 3و4) و در آیه ای دیگر نیز فرمود: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُون‏؛ ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم باشد که بیندیشید.»(سوره یوسف/ آیه2) این مسئله آن قدر اهمیت دارد که بی توجهی به آن سبب توبیخ خداوند خواهد شد. «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا؛ آیا به آیات قرآن نمی‏ اندیشند یا [مگر] بر دلهایشان قفل هایی نهاده شده است.» (سوره محمد/ آیه24)

عیسی زاده گفت: تدبر در آیات قرآن که هم از ناحیه خود قرآن به آن سفارش و هم از طرف معصومان(ع) بر آن تأکید بسیار شده، عبارت است از کاوش و دقت نظر در کشف مفاهیم هر یک از آیات و ارتباط آیات با یکدیگر و ارتباط آیه ای از یک سوره با آیه و آیاتی دیگر در سوره های دیگر، به طوری که امیرمؤمنان علی(ع) می فرماید: «در آیات قرآن تدبر کنید و به وسیله آن عبرت گیرید. چرا که تدبر در آن رساترین عبرت هاست».

وی ادامه داد: در این روایت، «تدبر» با «اعتبار» قرین شده است و این، نشان می دهد که تدبر یک نوع تأمل، دقت نظر و اندیشه در وسیله(که همان آیات است) برای رسیدن به یک هدف بلند است. از این رو حضرت، کلام خود را به «ابلغ العبر» تعلیل کردند تا بفهمانند قرآن بهترین محل عبور است؛ عبور قاری قرآن از الفاظ و عبارات و رسیدن به عمق معانی و شناختِ موجباتِ سعادت و هدایت.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: امیرمومنان علی(ع) درباره تفکر اهل تقوا در آیات قرآن فرموده است: «هر گاه به آیه ‏ای رسند که در آن بیم و انذار است گوش های دل خود را برای شنیدنش باز کرده، فکر می‏ کنند صدای ناله آتش سوزان دوزخ و به هم خوردن زبانه ‏هایش در گوش جانشان طنین ‏انداز است‏».

وی افزود: قائد شهید حضرت آیت الله خامنه ای(قدس سره) نیز درباره نقش تدبر در بهره مندی از معارف قرآن فرموده است: «در قرآن، بیان، مثل بیان کتاب های بشری نیست که یک فصل بندی بکنند، موضوع بندی بکنند؛ نه، خدای متعال در قرآن گاهی با یک کلمه، با یک اشاره، یک دریای معرفت را به سمت انسان سرازیر می کند که اگر چنانچه تدبّر کنیم، اگر فکر کنیم، اگر ابعاد را بسنجیم، اگر از خرد بشری برای فهم آن استفاده بکنیم، گاهی معارف عجیبی در یک کلمه برای انسان حاصل می شود.(بیانات در تاریخ 25/1/1400)

عیسی زاده گفت: ایشان درباره اهمیت تدبر قرآن و مهجوریت تدبر نیز فرموده است: «مسئله قرآن و مرجعیت قرآن و رجوع به قرآن و استفهام از قرآن در مسائل گوناگون فکری و عملی و اجتماعی و سیاسی و حکومتی و مانند اینها، خیلی چیز مهمّی است. ما واقعاً در این زمینه ها کم کاریم؛ واقعاً کم کاری داریم، (و در زمینه ) تدبّر در قرآن برای کسانی که اهل تدبرند؛ (این) نشان می دهد که ما خیلی خودمان را محروم کرده ایم از آیات الهی و از رهنمودهای آیات الهی در زمینه های گوناگون؛ خب، خود این مرجعیّت قرآن برای این مسئله مهم، یک موضوع اساسی و حسّاس است».(بیانات در تاریخ1/3/1396)

نشانه های تدبر در قرآن

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه تدبر و تفکر در قرآن نشانه هایی را به همراه دارد، گفت: اولین نشانه تدبر در قرآن گریستن به خاطر حقانیت قرآن است؛ قرآن کریم می فرماید: «وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزلَ إِلَی الرَّسُولِ تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدینَ؛ و چون آنچه را به سوی این پیامبر نازل شده بشنوند می ‏بینی بر اثر آن حقیقتی که شناخته‏ اند اشک از چشمهایشان سرازیر می ‏شود می‏ گویند پروردگارا ما ایمان آورده‏ ایم پس ما را در زمره گواهان بنویس.»(سوره مائده/آیه 83)

وی ادامه داد: هراسان شدن قلب و افزایش ایمان و توکل به خداوند از دیگر نشانه تدبر در قرآن است؛ خداوند می فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ؛ مؤمنان همان کسانی‏ اند که چون خدا یاد شود دلهایشان بترسد و چون آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید و بر پروردگار خود توکل می کنند.»(سوره انفال/آیه2) و نیز می فرماید: «وَإِذَا مَا أُنْزلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هَذهِ إِیمَانًا فَأَمَّا الَّذینَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِیمَانًا وَهُمْ یَسْتَبْشِرُونَ؛ و چون سوره‏ ای نازل شود از میان آنان کسی است که می‏ گوید این [سوره] ایمان کدام یک از شما را افزود اما کسانی که ایمان آورده‏ اند بر ایمانشان می‏ افزاید و آنان شادمانی می کنند.»( سوره توبه/آیه 124)

عیسی زاده نشانه دیگر تدبر در قرآن را افزودن خشوع و سجده نمودن برای خدا دانست و گفت: قرآن کریم در این خصوص می فرماید: «قُلْ آمِنُوا بهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَیَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَیَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ یَبْکُونَ وَیَزیدُهُمْ خُشُوعًا؛ بگو [چه] به آن ایمان بیاورید یا نیاورید بی‏ گمان کسانی که پیش از [نزول] آن دانش یافته‏ اند چون [این کتاب] بر آنان خوانده شود سجده‏ کنان به روی درمی‏ افتند و می‏ گویند منزه است پروردگار ما که وعده پروردگار ما قطعا انجام ‏شدنی است و بر روی زمین می‏ افتند و می‏ گریند و بر فروتنی آنها می‏ افزاید.»(سوره اسراء/آیه 109-107)

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اقرار به ایمان و حقانیت قرآن را نشانه دیگر تدبر در قرآن بیان کرد و گفت: خداوند در قرآن می فرماید: «وَإِذَا یُتْلَی عَلَیْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ؛ و چون آیات ما بر آنها تلاوت شود گویند: به آن ایمان آوردیم که این قرآن به حق از جانب پروردگار ما نازل شده، ما پیش از این نیز تسلیم فرمان خدا بودیم..»(سوره قصص/آیه 53)

وی آخرین نشانه تدبر در قرآن را به لرزه افتادن پوست و قلب از ترس خداوند دانست و گفت: قرآن کریم می فرماید: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدیثِ کِتَابًا مُتَشَابهًا مَثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَی ذکْرِ اللَّهِ ذَلِکَ هُدَی اللَّهِ یَهْدی بهِ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ؛ خدا زیباترین سخن را [به صورت] کتابی متشابه متضمن وعد و وعید نازل کرده است آنان که از پروردگارشان می‏ هراسند پوست بدنشان از آن به لرزه می‏ افتد سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‏ گردد این است هدایت‏ خدا هر که را بخواهد به آن راه نماید و هر که را خدا گمراه کند او را راهبری نیست.» (سوره زمر/23آیه)

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ادامه داد: بنابراین هرکسی که یکی و یا بیش از یکی از این نشانه ها و آثار را در خود یافت به حالت تدبر و تفکر در قرآن رسیده است و اگر به هیچ کدام از این نشانه ها دست نیافت از تدبر در قرآن محروم گشته و به هیچ یک از گنجینه ها و ذخایر بی پایان آن دست نیافته است؛ پس به جای آنکه قرآن را در پارچه بپیچیم و بر طاقچه بگذاریم، باید آنرا برنامه عملی زندگی خود سازیم و با تدبر در آن راه های هدایت را شناسایی کنیم و به آن جامه عمل بپوشانیم.

تدبر در قرآن؛ راهی برای رفع مهجوریت قرآن

عیسی زاده با بیان اینکه وقتی مسلمانان به جایگاه و هدف قرآن توجه داشته باشند، متوجه خواهند شد که ماهیت مسلمانیشان ارتباط با قرآن دارد، گفت: در واقع شناسنامه آن ها قرآن است، اگر بخواهند در وادی اسلام و ایمان قرار بگیرند، باید با این شاخص حرکت کنند، قرآن را محور حرکت عملی زندگیشان قرار دهند. با معارف قرآن در مراحل گوناگون آشنا شوند و خود و فرزندان را با تلاوت، ترجمه و مفاهیم قرآن آشنا کنند.

وی ادامه داد: اینکه رهبر معظم انقلاب به حفظ قرآن توجه می دادند به این دلیل بود که افراد به صحنه بیایند وگرنه خود حفظ قرآن اصالت ندارد. حفظ قرآن پلی می شود تا در مفاهیم قرآن تفکر کرده و فکر قرآنی پیدا کنند. علوم قرآنی را محور معارفشان قرار دهند. این موارد همه مقدمه برای عمل و به کار بستن است. انسان ها باید باورهایشان طبق معارف اعتقادی قرآن محکم شود و به دستورات قرآن عمل کنند؛ دستورات قرآن نوعا کلی است، این دستورات باید جزئی شود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی گفت: برای جزئی شدن دستورات قرآن، مسلمانان باید به در خانه نبی اکرم(ص) بروند، قرآن می فرماید از اهل ذکر بپرسید که اهل بیت(ع) هستند، به غیر از اهل بیت(ع) نمی توان به کسی اهل ذکر گفت؛ اگر این عمل انجام شود، مسلمانان قرآن را از مهجوریت درآورده اند. اما اگر فقط به ظاهر قرآن توجه کنند و به این مسائل نپردازند قرآن باز هم مهجوریت دارد.

عیسی زاده ادامه داد: رسالت قرآن این است که مسلمانان عبد بشوند و در زندگی فردی عبودیت را پیاده کنند و در عرصه خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی نیز دستورات بندگی را پیاده کنند و فرهنگ آن ها فرهنگ قرآنی شود، اما اکنون قرآن در بین مسلمین واقعاً مهجور است.

وی با اشاره به نفود تفکرات غربی در فرهنگ خانوادگی، دانشگاه ها و کارخانه ها، گفت: با این شرایط، قرآن هنوز مهجور است. اگر بخواهیم مهجوریت قرآن از بین برود باید معارف قرآن را با تدبر و تفکر در آیات در موارد مختلف بفهمیم. از این راه می توان حیات طیبه و نحوه زندگی را فهمید و آن را در عمل و سلوک فردی و اجتماعی پیاده کرد.

نتیجه تدبر

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بیان کرد: تدبر در قرآن اگر واقعی و جدی باشد سبب تحول انسان می شود، همانطور که درباره تدبر فضیل بن عیاض آمده است که وی مردی بسیار خطرناک و سردسته گروه قدرت مندی از راهزنان بود که نام آن ها لرزه بر اندام مسافران می انداخت؛ وی به یک آیه قرآن گوش فراداد و خود را مخاطب آن دانست و نجات یافت.

وی افزود: او شب هنگام که قصد سرقت از خانه ای را داشت، صدای کسی را شنید که این آیه شریفه را می خواند: «أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذکْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا یَکُونُوا کَالَّذینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَکَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ‏؛ آیا برای کسانی که ایمان آورده‏ اند هنگام آن نرسیده که دلهایشان به یاد خدا و آن حقیقتی که نازل شده نرم [و فروتن] گردد و مانند کسانی نباشند که از پیش بدانها کتاب داده شد و [عمر و] انتظار بر آنان به درازا کشید و دلهایشان سخت گردید و بسیاری از آنها فاسق بودند.»(سوره حدید/آیه 16)

عیسی زاده ادامه داد: آری، فضیل وقتی این آیه شریفه را شنید، درنگی کرد و خود را مخاطب آیه دانست، لذا از همان جا برگشت و دست از دزدی کشید و جزء عابدان عصر و زمان خود شد. این کار، تدبر در قرآن محسوب می شود و آثار مهمی دارد.

وی در پایان اظهار کرد: بنابراین اگر خواهان تحول در زندگی فردی و اجتماعی و سیاسی هستیم، باید فرهنگ تدبر در قرآن در کشور نهادینه شود و این حاصل نمی شود مگر با همت همگانی به ویژه نخبگان، مدرسان، علما، ائمه جمعه و جماعات که تدبر و فهم دقیق آیات را در محافل آموزشی، تبلیغی ترویج کنند.

انتهای پیام